از کجا باید شروع کنیم؟
فیلمنامه کوتاه معمولاً از یک داستان کامل یا موقعیت دراماتیک شروع نمیشود. گاهی از دیدن یک آدم، شنیدن یک جمله، پیدا کردن یک مکان، خواندن خبری کوتاه یا مواجهه با تصویری آغاز میشود که نویسنده را رها نمیکند. پیرمردی که هر روز سر ساعتی مشخص روبهروی خانهای متروک یا بمب زده میایستد. زنی که هنوز هر شب برای همسرش در خط مقدم پیام صوتی میفرستد؛ بیآنکه بداند او مدتی است از جهان رفته است. کودکی که میخواهد پیش از بازگشت پدرش چیزی را پنهان کند. اینها هنوز داستان نیستند؛ جرقههاییاند که شاید داستانی درونشان پنهان باشد.
اشتباه معمول این است که همین جرقه را ایده کامل بدانیم. تصویر ممکن است جذاب باشد، موضوع ممکن است مهم باشد و حرف نویسنده هم ارزشمند؛ اما هیچکدام بهتنهایی فیلمنامه نمیسازند. فیلمنامه زمانی آغاز میشود که در دل آن تصویر، انسانی چیزی بخواهد و چیزی مانعش شود.
به زبان ساده، قصه از برخورد «خواسته» و «مانع» به وجود میآید.
اگر زنی هر روز شماره خاموشی را میگیرد، هنوز فقط یک وضعیت داریم. اما اگر امروز برای آخرینبار فرصت دارد صدای ضبطشده صاحب آن شماره را بشنود و کسی میخواهد سیمکارت را از او بگیرد، وضعیت وارد قصه میشود. زن هدف دارد، مانعی مقابل او قرار گرفته و چیزی را نیز ممکن است از دست بدهد. از اینجا به بعد، هر تصمیم او میتواند اتفاق بعدی را بسازد.
از چیزهای نزدیک شروع کنیم
برای رسیدن به ایده لازم نیست همیشه بهدنبال اتفاقی عجیب و بزرگ باشیم. فیلم کوتاه بیش از آنکه به وسعت نیاز داشته باشد، به تمرکز احتیاج دارد. بسیاری از ایدههای مناسب در اطراف ما هستند: در یک خانه، مغازه، مدرسه، ایستگاه اتوبوس، اتاق نگهبانی یا جمع کوچک خانوادگی.
گاهی بهتر است بهجای آنکه بپرسیم «درباره چه چیزی فیلم بسازم؟» از خودمان بپرسیم:
به چه مکانهایی دسترسی دارم؟ چه آدمهایی را میشناسم؟ چه رفتار یا رابطهای مدتی است ذهنم را مشغول کرده؟ چه چیزی در زندگی روزمره برای دیگران عادی است اما برای من عادی نیست؟ چه موقعیتی مرا میترساند، عصبانی میکند یا به خنده میاندازد؟
محدودیت در فیلم کوتاه الزاماً دشمن خلاقیت نیست. گاهی خود محدودیت، مسیر رسیدن به ایده را باز میکند. اگر فقط یک مغازه، دو بازیگر و یک شب فرصت فیلمبرداری داریم، میتوانیم بهجای حسرتخوردن برای امکاناتی که نداریم، ببینیم چه اتفاقی فقط در همین مغازه و میان همین دو نفر میتواند رخ دهد. چه کسی وارد میشود؟ چه چیزی میخواهد؟ دیگری چرا نمیگذارد؟ اگر تا پایان شب به خواستهاش نرسد، چه چیزی را از دست میدهد؟
ایدهای که امکان ساختن ندارد، شاید روی کاغذ جذاب باشد، اما برای فیلمسازی که قصد تولید اثرش را دارد، هنوز به اندازه کافی پرورش پیدا نکرده است. کوچککردن مقیاس نیز به معنای کوچککردن معنا نیست. گاهی یک در بسته، یک تماس بیپاسخ یا یک دروغ کوچک میتواند حامل مسئلهای بسیار بزرگتر باشد.
موضوع، ایده و داستان یکی نیستند
«تنهایی»، «فقر»، «مهاجرت»، «جنگ» یا «رابطه پدر و پسر» موضوعاند، نه ایده فیلمنامه. موضوع فقط محدودهای را نشان میدهد که میخواهیم در آن جستوجو کنیم.
ایده زمانی شکل میگیرد که موضوع در قالب یک موقعیت انسانی مشخص ظاهر شود. مثلاً «تنهایی پیرمردان» موضوع است؛ اما «پیرمردی که برای نگهداشتن تنها مستأجر خانهاش، هر شب خرابی تازهای در ساختمان به وجود میآورد» به ایده نزدیک شده است. حالا یک شخصیت، یک خواسته، یک مانع و امکان گسترش وجود دارد.
برای آزمودن هر جرقه میتوان چند سؤال ساده پرسید:
قهرمان این داستان کیست؟
دقیقاً چه میخواهد؟
چرا امروز باید برای رسیدن به آن اقدام کند؟
چه کسی یا چه چیزی مانع اوست؟
اگر شکست بخورد، چه چیزی را از دست میدهد؟
این اتفاق در پایان چه چیزی را تغییر میدهد؟
اگر پاسخی برای این پرسشها نداریم، احتمالاً هنوز با موضوع، فضا یا تصویری جذاب روبهرو هستیم، نه با داستان.
فیلم کوتاه، فیلم بلندِ کوچکشده نیست
یکی از مشکلات رایج این است که نویسنده ایدهای متعلق به فیلم بلند را در ده یا پانزده دقیقه فشرده میکند. شخصیتهای متعدد، گذشتههای مفصل، چند خط داستانی و اتفاقهای فراوان وارد متن میشوند؛ اما هیچکدام فرصت جانگرفتن پیدا نمیکنند.
فیلم کوتاه به معنای داستانی نیست که فقط زمان کمتری دارد؛ منطق روایی خودش را دارد. معمولاً بر یک موقعیت مرکزی، یک رابطه اصلی، یک بحران مشخص و یک تغییر متمرکز میشود. فیلم کوتاه خوب بخشی بریدهشده از یک زندگی بزرگتر است؛ اما همان بخش باید بهتنهایی کامل باشد.
لازم نیست همه زندگی شخصیت را بدانیم. باید همان بخشی را بشناسیم که روی تصمیم امروز او اثر میگذارد. لازم نیست چند مانع متفاوت مقابلش بگذاریم. گاهی یک مانع کافی است، به شرط آنکه مقاومت کند، پیچیدهتر شود و شخصیت را ناچار به انتخاب کند.
پرسش اصلی این نیست که «چه اتفاقهای دیگری میتوانم اضافه کنم؟»؛ بلکه باید پرسید: «مهمترین اتفاق این داستان کدام است و چه چیزهایی را میتوانم حذف کنم تا همان اتفاق روشنتر و مؤثرتر دیده شود؟»
بگذارید تصویر حرف بزند
فیلم کوتاه هرچه کوتاهتر باشد، بیشتر به کنش و تصویر وابسته است. در این قالب، فرصتی برای توضیح طولانی گذشته، احساسات و روابط شخصیتها وجود ندارد. نویسنده باید اطلاعات را به رفتار، اشیا، نگاهها و انتخابهای قابلدیدن تبدیل کند. اگر میتوانیم خستگی شخصیت را از لباس خاکآلود، دستهای لرزان و خوابرفتنش کنار سفره بفهمیم، لازم نیست بگوید خسته است.
دیالوگ زمانی ضرورت دارد که کاری فراتر از توضیح تصویر انجام دهد؛ چیزی را پنهان کند، کشمکش بسازد، رابطهای را تغییر دهد یا شخصیت را به تصمیمی برساند. در غیر این صورت، تصویر معمولاً دقیقتر و تأثیرگذارتر سخن میگوید. سینما پیش از آنکه محل حرفزدن باشد، محل دیدن است و فیلمنامهنویس باید پیش از نوشتن هر جمله از خود بپرسد: آیا میتوانم این را بهجای گفتن، نشان بدهم؟
ایده با تغییر به داستان تبدیل میشود
تفاوت مهم میان یک موقعیت و یک داستان، تغییر است. در پایان فیلم باید چیزی با آغاز آن فرق کرده باشد: رابطهای شکسته یا ترمیم شده، حقیقتی آشکار شده، شخصیتی تصمیمی گرفته یا نگاهش به خود و جهان تغییر کرده باشد.
قهرمان در آغاز چیزی میخواهد. برای رسیدن به آن دست به عمل میزند. با مانع روبهرو میشود. شیوه برخوردش با مانع، مشکل تازهای میسازد و فشار بیشتر میشود. سرانجام به جایی میرسد که دیگر نمیتواند وضعیت اولیه را حفظ کند و باید انتخاب کند.
همین زنجیره ساده، ستون فقرات داستان است:
خواسته، اقدام، مانع، پیامد، فشار تازه و انتخاب.
مشکل بسیاری از ایدهها این است که اتفاقهایشان از دل یکدیگر بیرون نمیآیند. نویسنده برای جذابکردن فیلم، حادثهای تازه وارد میکند؛ بعد شخصیت دیگری میآورد و در پایان نیز غافلگیریای به قصه میچسباند. اما داستان زمانی منسجم میشود که هر اتفاق، نتیجه برخورد شخصیت با اتفاق قبلی باشد. قهرمان برای حل مشکل کاری میکند؛ همان کار مشکل بزرگتری به وجود میآورد. به این ترتیب قصه حرکت میکند و شخصیت نیز از خلال رفتارش شناخته میشود.
قهرمان چه میخواهد و چرا؟
خواسته بیرونی شخصیت، قصه را به حرکت درمیآورد؛ اما دلیل پنهان این خواسته به آن عمق میدهد.
ممکن است پسری بخواهد دوچرخه دزدیدهشدهاش را پیش از غروب پیدا کند. این هدف بیرونی اوست. اما چرا پیداکردن آن تا این اندازه برایش اهمیت دارد؟ شاید دوچرخه آخرین هدیه برادر مردهاش باشد. شاید اگر آن را پیدا نکند، برای نخستینبار مجبور شود مرگ برادر را بپذیرد. حالا جستوجوی یک وسیله، به مواجهه شخصیت با فقدان تبدیل میشود.
ممکن است مردی بخواهد پیش از تخلیه شهری جنگ زده، تابلوی مغازهاش را از میان ویرانهها بیرون بیاورد. این هدف بیرونی اوست. اما چرا نجات تکهای چوب تا این اندازه اهمیت دارد؟ شاید آن مغازه تمام زندگی و نشانه ماندن او در شهر بوده است. اگر تابلو را بگذارد، باید بپذیرد که دیگر خانه و کاری برای بازگشتن ندارد. حالا بیرونآوردن یک تابلو از زیر آوار، به تلاش مرد برای حفظ هویت و امید بازگشت تبدیل میشود.
این لایه دوم همان چیزی است که مضمون را از دل داستان بیرون میآورد. مضمون نباید مانند پیامی آماده روی قصه گذاشته شود. نویسنده نباید اول تصمیم بگیرد درباره امید، عدالت یا خانواده سخنرانی کند و بعد شخصیتهایی بسازد که حرف او را تکرار کنند. معنا باید از انتخاب شخصیت و نتیجه آن بیرون بیاید.
ایده را تعریف کنید
یکی از راههای سنجش ایده این است که آن را برای فردی قابلاعتماد تعریف کنیم. نه با توضیح تمام جزئیات و مضمونها؛ فقط خود داستان را بگوییم. هنگام تعریفکردن متوجه میشویم کجا هیجان داریم، کجا عجله میکنیم، کدام بخش مبهم است و شنونده در چه لحظهای علاقهاش را از دست میدهد.
بعد تلاش کنیم ایده را در یک یا دو جمله بنویسیم. اگر نتوانیم روشن بگوییم قهرمان کیست، چه میخواهد و با چه مانعی روبهروست، احتمالاً مسئله فقط از ضعف لاگلاین نیست؛ خود ایده هنوز روشن نشده است.
البته ایده نباید خیلی زود داوری و کنار گذاشته شود. مرحلهای از کار باید آزادانه باشد: مشاهده، یادداشت، خیالپردازی و پیداکردن امکانهای مختلف. اما بعد از این آشفتگی اولیه، زمان انتخاب و حذف میرسد. باید ببینیم کدام مسیر بیشترین کشمکش، روشنترین کنش و عمیقترین تغییر را در خود دارد.
ایده را به موقعیت دراماتیک تبدیل کنیم
فیلمنامه ممکن است از هر جایی شروع شود؛ از یک خاطره، مکان، ترس، تصویر، آدم یا حتی وسیلهای ساده. اما زمانی واقعاً آغاز میشود که آن جرقه به یک موقعیت دراماتیک برسد: انسانی چیزی را بخواهد، برای رسیدن به آن دست به عمل بزند، با مانعی روبهرو شود و در این مسیر ناچار به انتخابی شود که او یا جهان اطرافش را تغییر دهد.
پس شاید نخستین پرسش برای رسیدن به ایده این نباشد که «چه داستان عجیبی تعریف کنم؟» بهتر است بپرسیم:
کدام آدم، درهمین جهان نزدیک من، امروز چیزی را آنقدر میخواهد که حاضر است برای رسیدن به آن دست به عمل بزند؟
فیلمنامه ازهمینجا شروع میشود.
نویسنده: محمد جواد اسلامی- فیلمنامه نویس