حوزه هنری همدانحوزه هنری همدان
← همه اخبار
«ماییم و دلی...»؛ روایت شاعرانه یک عمر زیستن و سرودن

خوانشی از آخرین اثر زنده‌یاد میرهاشم میری به قلم علی داودی

«ماییم و دلی...»؛ روایت شاعرانه یک عمر زیستن و سرودن

۲۶ آبان ۱۴۰۵۱۴

علی داودی، شاعر و منتقد ادبی، در یادداشتی تحلیلی به بررسی مجموعه رباعی «ماییم و دلی...» سروده زنده‌یاد میرهاشم میری پرداخته و با واکاوی ویژگی‌های زبانی، موسیقایی، تصویری و بلاغی این اثر، از شکل‌گیری جهانی شعری سخن گفته است که در آن «دل» به کانون تجربه‌های عاشقانه، عرفانی و شاعرانه تبدیل می‌شود.

مقدمه:

کتاب ماییم و  دلی... از جمله آثار مرحوم میرهاشم میری است که به فرصت زیست او نرسید و همزمان با روز درگذشت ایشان منتشر شد و یادگاری در ادبیات ماند.

این کتاب میتواند بخشی مهم از کارنامه یک شاعر باشد چرا که نه تنها تازه ترین و آخرین کتاب که اثر شاخصی میان آثار ایشان است. میرهاشم عمری سرود و این کتاب نه حاصل یک دوره کوتاه و مدت معین، که نتیجه یک زندگی و برآیند تجربیات او در عالم شعری بود. شاعری که در فضای همدان بالید و همانجا ماند. با شیوه و اسلوب شعر و شاعران گذشته با تعهد و جسارت  و احتیاط و سلوک شاعرانه به پایان برد

***

بخش اول:

کتاب از مناظر مختلف ادبی و بلاغی اثری قابل تامل ست. توجه شاعری به آرایه های لفظی و معنوی و صنایع ادبی و همچنین شگردهای بیانی و نحوه بکارگیری آنها این کتاب را در حین سادگی و تکرار یک قالب و یک فرم به اثر خواندنی و دور از تکرار تبدیل کرده است.

زبان:

زبان مجموعه یکدست و صاحب‌هویت است.

در یک کتاب وجود هماهنگی امتیازی است این کتاب علیرغم تنوع غنایی، عرفانی، عاشقانه و موسیقایی لحن تقریباً واحدی دارد:. و علیرغم اینهمه رباعی حال و هوا ثابت است .

شاید بزرگترین ترفند شاعر برای حمایت زبان استفاده از ترکیبسازی باشد. لذا از ویژگی‌های مشخص این مجموعه، علاقه شدید به ترکیب‌سازی است

تعبیرهایی مثل: حجم عطش حکم صریح عشق قاب پرهیز سایه‌ی راز جان‌مایه‌ی استعاره

جوانه‌ی خنجرها — ۶۵ متضادند

یا:

قاب پرهیز — ۳۶ انتزاعی/ تجسم

یا:

سایه‌ی راز — ۳۷/ تشخیص

ترکیب‌سازی یعنی زبان شخصی شاعر. 

حس عاطفی زبان : این شعرها زبان سرد و ذهنی ندارند. حس پرشور به واسطه موسیقی و تصاویر. حتی وقتی درباره مفاهیم انتزاعی مثل هستی، نماز یا عشق صحبت می‌کنند، تلاش می‌کنند آن را به یک حس یا تصویر تبدیل کنند.

تصویر :

 که برای مخاطب این روزگار جذاب است تنوعی دارد. مجموعه واقعاً تصویرمحور است. شاعر مرتباً مفاهیم انتزاعی را به اشیای قابل دیدن تبدیل می‌کند.

مثلاً:

آب را قاب گرفت

تنهایی آفتاب را قاب گرفت — ۵۸

اینجا قاب گرفتن فقط یک فعل نیست؛ جهان شاعر را از نگاه و عکس و تصویر عبور می‌دهد.

یا:

در هر نفسی جوانه‌ی خنجرها — ۶۵

درد دیگر یک خاطره نیست؛ روییده است.

یا:

چون سینه‌ی نیلوفر باران‌خورده — ۳۵

زخم و لطافت در یک تصویر جمع می‌شوند.

مرحوم میری بیشتر از آنکه مفهوم را توضیح دهد، سعی می‌کند آن را مجسم کند.

مثلاً:

چون پنجره‌ای که رو به تاکستان است

یا:

چون سینه‌ی نیلوفر باران‌خورده

یا:

چون آینه‌ای به باغ گل پیوسته

این‌ها تصویرهایی هستند که احساس را قابل دیدن می‌کنند. تصاویر منفرد نیستند. ما مرتب با این خانواده مواجهیم تصاویر مجموعه به شکل شبکه‌ای به هم مربوط‌اند:

آب ـ عطش ـ باران ـ آفتاب

و:

آتش ـ شراره ـ سوختن ـ لهیب

و:

باغ ـ گل ـ نیلوفر ـ تاکستان

و:

زخم ـ خنجر ـ خون ـ داغ

این یعنی مجموعه نه صرفاً مجموعه‌ای از تشبیه‌ها نه فقط چند تصویر زیبا ؛ بلکه یک دستگاه تصویری ساخته است.

موسیقی:

•          موسیقی: در شعر فهم زبان و لحن است

قوی ترین وجه فنی این مجموعه موسیقی است در اینجا روان و محکم

با تکرارهای واجی و نحوی: دامن دامن / خزمن خرمن

و یا: اشاره باران/ دوباره

مجموعه بسیار گوش نواز زمزمه و ترانه وار شده است  بر خلاف برخی رباعی سرایان که مخاطب را دچار چالش وزن میکنند. و تمام وزن های رباعی را تجربه میکنند.

 

در ۶۱: تردتر از تنهایی / خردتر از تنهایی / پُردُردتر از تنهایی

ایجاد زنجیره موسیقی ، کاملاً نشان‌دهنده‌ی شیوه‌ی کار این مجموعه است.

 

تنوع ساخت مهم‌ترین بحث مجموعه است

رباعی‌ها با:  ماییم و دلی که... به آن آغاز می‌شوند. از نظر ظاهری، این می‌تواند یک خطر بزرگ باشد. اما از طرف دیگر، همین تکرار باعث شده: ماییم و دلی تبدیل به امضای مجموعه شود. یعنی بعد از چند رباعی دیگر احساس نمی‌کنیم با چند شعر جدا مواجهیم؛ احساس می‌کنیم شاعر دارد یک دل واحد را از چند زاویه می‌بیند. این اتفاق قابل توجه است.

وقتی که شاعر با محدودیت مواجه است دست به خلاقیت میزند در این کتاب:

•          نحو مشابه

•          وزن مشابه

•          شروع مشابه

•          ساخت تصویری مشابه

•          و پایان‌بندی مشابه

ضرورت دارد درون همین قالب تنوع ایجاد شود. کاری که شاعر کرده مثلاً:

          یک رباعی بیشتر تصویری باشد.

          یکی بیشتر فلسفی.

          یکی کاملاً عاطفی.

          یکی رواییِ بسیار کوتاه.

          یکی بر یک بازی زبانی استوار باشد.

          یکی سکوت و آرامش داشته باشد.

          یکی شور و خروش.

 

معنا: اما در اندیشه و جهان فکری و شخصی شاعر چه میگذرد:

در گروه یک لایه مهم است: دل  در واقع همه چیز از دل می‌گذرد.

دل:

می‌بیند می‌فهمد می‌سوزد می‌گرید می‌خواند می‌ماند می‌خواهد می‌شکند عاشق می‌شود و به تو نزدیک می‌شود.

بنابراین اگر بخواهیم معنای مجموعه را در یک جمله خلاصه کنیم: این دفتر مطالعه‌ی یک دل است در مسیر عشق، درد و رسیدن به معنا. و این به نظر مهم‌ترین ستون معنایی مجموعه است. البته چیزی که در نگاه اول به نظر می‌رسد، عمیق‌تر است: دل!

اما مضمون اصلی فقط عشق نیست. در زیر این عشق، چند مفهوم دائماً حرکت می‌کنند:

عشق به درد به زخم و آتش و شعر و معرفت و نور میرسد. در این زنجیره معنایی درد ماده اولیه تحول است. و این نگاه، مجموعه را از شعر عاشقانه‌ی صرف جدا می‌کند.

یعنی: . معنا؛ این مجموعه بیش از آنکه درباره عشق باشد، درباره تبدیل شدن است (سلوک)

مسیر پنهان شعرها تقریباً چنین است:

عطش → عشق → درد → زخم → سوختن → شعر → شناخت → انتظار → حضور

مثلاً:

با فهم عطش به فهم هستی نزدیک — ۱۴

اینجا عطش تبدیل به راه شناخت می‌شود.

بعد:

جان‌مایه‌ی استعاره‌هایش آتش — ۳۱

رنج تبدیل به زبان می‌شود.

و:

تا طلعت شعر بکر می‌جوشد از او — ۶۹

دل تبدیل به سرچشمه شعر می‌شود.

این یک مسیر معنایی قابل دفاع است.

 

🔵 ۸. تو کم‌کم از مخاطب به مرکز جهان شعر تبدیل می‌شود

در ابتدای مجموعه تو نسبتاً دور است.

اما هرچه جلو می‌رویم:

دل تو

صدای تو

لقای تو

نگاهت

با تو بودن

در جان رباعیات من جا داری

طلعت تو

این مسیر اهمیت دارد.

یعنی دفتر فقط پرتره دل شاعر نیست؛ در نهایت به رابطه دل با یک تو تبدیل می‌شود.

این تو می‌تواند معشوق، انسان، حقیقت، خدا یا یک حضور قدسی باشد؛ و اتفاقاً باز گذاشتن این امکان، به شعر ظرفیت بیشتری می‌دهد.

خودآگاهی شاعر نسبت به شعر :بازتاب و جلوه جهان شخصی شاعر. شعر درباره شعر هم هست/:

 

در ۵۲:با چند رباعی طربناک که خواند / بین من و تو، چه مرزها را برچید

این برای معماری معنایی کل مجموعه نکته مهمی است که اینجا خودِ رباعی تبدیل می‌شود به عامل رابطه میان من و تو.

در مجموعه، شعر فقط وسیله بیان نیست؛ خودش موضوع هم هست.

مثلاً:

بار و برگش شعر است — ۴

یا:

در کسوت شعرهای نابی — ۵۱

یا:

جان‌مایه‌ی استعاره‌هایش آتش — ۳۱

یا:

در جان رباعیات من جا داری — ۵۹

یا:

تا طلعت شعر بکر می‌جوشد از او — ۶۹

یعنی دل، عاشق است، اما عشق او را به شعر تبدیل می‌کند. این یک لایه خودآگاهانه و مهم در مجموعه است.

 

جمع‌بندی:

 این مجموعه یک نظام شعری دارد:

دل = مرکز

تو = مقصد/معشوق/حضور

عشق = نیروی حرکت

درد و زخم = ماده‌ی دگرگونی

آتش = سوختن و تصفیه

آب و باران = طراوت و رهایی

شعر = محصول این تجربه

و ماییم و دلی = فرم ثابتی که این جهان را در هر رباعی دوباره فعال می‌کند.

این، مهم‌ترین چیزی است که از این مجموعه دفاع میکند.

 

 

بخش دوم:

نگاهی به کاربرد عناصر بلاغی در کتاب ماییم و دلی ...

 

۱. تشبیه

تشبیه در این مجموعه بسیار پرکاربرد است و غالباً برای تبدیل دل به یک موجود دیدنی و محسوس به کار می‌رود.

•          ۲:  چون پنجره‌ای که رو به تاکستان است

دل به پنجره تشبیه شده؛ پنجره‌ای که امکان دیدن و دریافت جهان را دارد.

•          ۱۲:  چون زائر لحظه‌های روشن، سرمست / همپای سپیده در رکوع آمده است

دل/گوینده در هیئت زائر تصویر می‌شود.

•          ۳۵:  چون سینه‌ی نیلوفر باران‌خورده

یکی از تشبیه‌های تصویری و لطیف مجموعه؛ زخم‌دیدگی با طراوت نیلوفر جمع می‌شود.

•          ۷۳:  در جنبش و تاب و افت‌وخیز است چوموج

حرکت دل مستقیماً با حرکت موج سنجیده می‌شود.

•          ۹۹:  همبال کبوتران به آوازی خوش

حرکت روحانی و زیارتی با پرواز کبوتر پیوند می‌گیرد.

•          ۱۵۸:  چو خنده‌ی جام آرام / چون دیده‌ی شب‌نورد گلفام آرام

تشبیه‌ها در خدمت ساختن فضای نرم، موسیقایی و مست‌کننده‌اند.

نکته مهم:  تشبیه در این مجموعه غالباً صرفاً برای زیبایی نیست؛ وسیله‌ی تبدیل حالت درونی به تصویر بیرونی است.

 

۲. استعاره

شاید مهم‌ترین آرایه‌ی مجموعه استعاره است؛ به‌خصوص استعاره‌ی دل.

وقتی دل در این 220 رباعی تقریباً هیچ‌گاه فقط دل نیست بلکه در تغییری مدام تبدیل می‌شود به:

شعر، جام، آینه، تاکستان، پنجره، باغ، دریا، پرنده، زائر، کتاب، صحیفه، مزار، خانه و...

چند نمونه‌ی برجسته:

•          ۴:  بار و برگش شعر است

•          ۸:  درد می‌روید از او

•          ۳۰:  آیینه‌ی زخم‌های صد باغ شده است

•          ۴۸:  از پنجره‌های دیده پر می‌گیرد

•          ۵۸:  آب را قاب گرفت / تنهایی آفتاب را قاب گرفت

•          ۷۷:  کتاب عریانی ما

•          ۹۲:  تار و پودش غم توست

•          ۱۱۲:  صحیفه‌ی صدها داغ

•          ۱۷۰:  یگانگی در ژرفاش

•          ۱۹۷:  یک باغ غزل جوانه کرده‌ست به چشم

اینجا یک اتفاق مهم رخ داده:  استعاره‌ها پراکنده نیستند؛ شبکه‌ی استعاری ساخته‌اند.

دل هسته است و پیرامون آن شبکه‌ای از باغ، آب، شراب، آینه، شعر و آتش شکل گرفته است و این از نقاط قوت بلاغی مجموعه است.

 

۳. کنایه

کنایه در این مجموعه بیشتر در زبان عرفانی و عاشقانه‌ی آن حضور دارد.

چند نمونه:

•          ۶:  چون تیغ به سینه‌ی بداندیشان است

•          ۱۸:  طوق ارادت تو در گردن اوست

•          ۲۲:  خرقه‌پوشی داند

•          ۲۵:  به پایمردی مأنوس

•          ۶۳:  در شعله‌ی خون خود عبادت کرده

•          ۷۰:  با طوف حریم بی‌نیازی زنده

•          ۹۸:  از سلسله‌اش پای کشیدن نتوان

•          ۱۲۹:  در کام هزارها خطر بایدمان

•          ۱۴۷:  در رکاب همت رانده

•          ۱۷۷:  میثاق عبادت بسته

کنایه‌ها عمدتاً از فرهنگ عرفانی، دینی، عاشقانه و ادبی تغذیه می‌کنند و به همین دلیل با جهان واژگانی مجموعه هماهنگ‌اند.

 

۴. ایهام و چندمعنایی

اینجا مجموعه ظرفیت قابل توجهی دارد. بعضی واژه‌ها عمداً بین دو حوزه رفت‌وآمد می‌کنند:

درد

در این مجموعه هم درد جسمانی/عاطفی است، هم درد عرفانی، هم ماده‌ی آفرینش شعر.

مثلاً:

۶۸:

هر نقش که از یاد تو در سینه شکفت

چون جلوه‌ی عشق درد نامش کردیم

درد دیگر فقط رنج نیست؛ نامِ تجربه‌ی عاشقانه شده است.

مستی

هم مستی شراب است، هم بی‌خودی عاشقانه و عرفانی.

از ۵۴، ۸۵، ۱۱۴، ۱۳۰، ۱۴۸ نمونه‌های فراوان داریم.

جام / باده / شراب

تقریباً همیشه در مرز معنای حقیقی و عرفانی حرکت می‌کنند.

مثلاً:

۱۳۰:

بی‌مستی پرده‌سوز در عرصه‌ی راز

در درک حجاب‌های هستی ناقص

اینجا مستی دیگر یک حالت صرفاً جسمانی نیست؛ ابزار شناخت است.

 

۵. تضاد

تضاد از ستون‌های پنهان مجموعه است؛ چون جهان ماییم و دلی اساساً بر کشاکش بنا شده:

درد/شعف

عشق/فراق

خاموشی/فریاد

آتش/آب

شب/صبح

مرگ/زندگی

مستی/هوشیاری

بی‌نشانی/حضور

نمونه‌ها:

•          ۱:  طربناک / دلتنگی

•          ۵:  مدرسه‌ها / میکده‌ها

•          ۱۲:  طلوع / رکوع ــ تضاد صریح نیست، اما دو حوزه‌ی تصویری متفاوت را جمع می‌کند.

•          ۲۳:  شرم / باده و سکوت / چنگ

•          ۳۳:  گفتن / ناگفتن

•          ۳۶:  پرهیز / پیاله

•          ۴۷:  زیستن / خامشی

•          ۸۹:  قرار / انتظار

•          ۱۴۰:  با تو / بی‌تو

•          ۱۸۹:  فروغ / خاکستر

یکی از ویژگی‌های خوب این تضادها این است که معمولاً تضاد معنایی به تضاد تصویری هم تبدیل می‌شود.

. تضادها، موتور معنایی مجموعه‌اند/ کشمکش شاعر با جهان/ که یکی از نقاط قوت پنهان شعرها همین است:

آب / آتش

عطش / آب

زخم / گل

خون / شراب

تنهایی / عشق

خاموشی / آواز

اندوه / تبسم

قفس / رهایی

مثلاً در ۹۰:  سراب و دریا در کنار هم قرار می‌گیرند.

در جوشش خود نظر به دریا دارد

هرم نفس سراب را می‌سوزد

و این تضادها باعث می‌شوند شعر فقط یک فضای عاطفی یک‌رنگ نباشد.

 

۶. مراعات نظیر و تناسب

این شاید پرتعدادترین آرایه‌ی مجموعه باشد. خصوصاً چند میدان واژگانی مرتباً بازمی‌گردند:

میدان شراب

جام، باده، ساغر، پیاله، می، صهبا، دُرد، ساقی، تاکستان، میکده، مستان...

مثلاً در ۱۴، ۲۲، ۳۱، ۳۹، ۵۴، ۶۸، ۸۲، ۸۷، ۹۴، ۱۱۷، ۱۱۸، ۱۳۰، ۱۴۱، ۱۵۸، ۱۷۰.

میدان طبیعت

باغ، گل، نیلوفر، باران، آب، دریا، تاک، شفق، سپیده، نسیم، بهار...

میدان موسیقی:

ساز، نغمه، ترانه، تصنیف، ترجیع، آواز، حنجره، طنین، زمزمه، شروه، چنگ، نواگر...

که این تناسب‌ها به مجموعه هویت واژگانی واحد داده‌اند.

 

۷. جناس و بازی‌های آوایی

در این مجموعه جناس معمولاً وسیله‌ی نمایش قدرت زبانی است، نه هدف اصلی.

نمونه‌ی بسیار خوب:

۲۳:

در ثانیه‌ها درنگ را می‌شکند

و بعد:

چون زخمه سکوت چنگ را می‌شکند

درنگ / چنگ از نظر آوایی و معنایی به هم نزدیک می‌شوند.

یا:

۳:

عیاران / بیداران / رهیاران / یاران

و:

۱۰:

برزن برزن / دامن دامن / خرمن خرمن

در اینجا تکرار ساختاری و آوایی، موسیقی رباعی را بالا می‌برد.

 

۸. واج‌آرایی

واج‌آرایی در مجموعه بسیار طبیعی اتفاق افتاده و گاهی کاملاً محسوس است.

مثلاً:

۲۰:

آتش نفس و شراره‌باران از عشق

تکرار ش، ر و آ فضای شراره و التهاب را تقویت می‌کند.

یا:

۱۱:

تاک می‌سوزد از او

بدمستی خوابناک می‌سوزد از او

تکرار س و ز با مفهوم سوختن هماهنگ می‌شود.

و نمونه‌ی بسیار خوب:

۱۳۹:

تا تیغ تواش زخم زند دم‌بردم

تکرار ت/ز ضربه و بریدگی ایجاد می‌کند.

 

۹. اغراق

اغراق در مجموعه فراوان است، اما اغلب با منطق شعر عاشقانه و عرفانی همراه شده.

چند نمونه‌ی روشن:

•          ۳۰:  زخم‌های صد باغ

•          ۴۳:  دریا دریا غم تو

•          ۴۴:  زخمش ز هزار آسمان افزون است

•          ۹۳:  در هر نفسش شرار چندان که مپرس

•          ۱۱۴:  ای کاش که صدهزار چشمم می‌بود

•          ۱۲۲:  هرچه خون‌تر، خوش‌تر

•          ۱۲۹:  در کام هزارها خطر بایدمان

•          ۱۴۳:  هرلحظه صدآفتاب از چشمانت

اغراق‌ها عمدتاً در خدمت افزایش شدت تجربه‌ی عاشقانه هستند.

 

۱۰. حسن تعلیل

نمونه‌های کلاسیک و کاملاً صریح حسن تعلیل خیلی زیاد نیست، اما در برخی موارد شاعر برای یک پدیده، علت شاعرانه می‌سازد.

مثلاً:

۸:

با هر تپشی ترانه‌ای می‌خواند

هرچند که شعرِ درد می‌روید از او

تپش قلب علت رویش شعر می‌شود.

یا:

۴۸:

از پنجره‌های دیده پر می‌گیرد

تا باغ حضور جاودانه هر صبح

و نمونه‌ی قوی‌تر:

۱۹۷:

زین روست که از جلوه‌ی سبزت در دل

یک باغ غزل جوانه کرده‌ست به چشم

که در اینجا جلوه‌ی محبوب، علت روییدن باغ غزل است.

 

۱۱. ایهام تناسب

این آرایه در مجموعه جالب است، چون بسیاری از واژه‌ها هم معنای اصلی خود را حفظ می‌کنند و هم با فضای اطراف خود تناسب دیگری می‌سازند.

مثلاً:

۱۰:  ستاره خرمن خرمن

خرمن هم با ستاره تصویر می‌سازد و هم از حوزه‌ی کشاورزی می‌آید.

یا:

۲۸:

موج / آیینه / اوج / شاهین

اوج هم معنای ارتفاع دارد و هم با شاهین تناسب می‌سازد؛ در حالی که آیینه و موج میدان تصویری دیگری ایجاد می‌کنند.

در بسیاری از رباعی‌های شرابی نیز جام، ساغر، می، دُرد، تاک و میکده همزمان شبکه‌ای از معانی را فعال می‌کنند.

 

۱۲. تشخیص

به نظرم تشخیص یکی از آرایه‌های مهم مجموعه است؛ چون شاعر دائماً به اشیا و مفاهیم غیرانسانی رفتار انسانی می‌دهد.

مثلاً:

•          ۲:  آب را می‌فهمد

•          ۱۱:  تاک می‌سوزد از او

•          ۳۶:  پاییز شکست

•          ۴۸:  پنجره‌های دیده پر می‌گیرد

•          ۵۸:  آفتاب را قاب گرفت

•          ۶۴:  کارش همه صبح انتشار فلق است

•          ۹۰:  خواب را می‌سوزد

•          ۱۸۶:  خونی است که از گلوی شب می‌ریزد

•          ۱۹۷:  باغ غزل جوانه کرده‌ست به چشم

در اینجا جهان بیرون، هم‌نفسِ دل می‌شود.

 

۱۳. تلمیح و پشتوانه فرهنگی

تلمیح در مجموعه محدود اما معنادار است برجسته‌ترین مورد:

۱۲۹:   تا جرعه‌ای از راز حسین آشامد

که حسین را وارد شبکه‌ی شراب/جام/جرعه/عشق می‌کند و به یکباره بار تاریخی و عاشورایی به این دستگاه می‌دهد.

همچنین:

۱۳۷:  یا ثارالله در این رباعی: 

و:

۱۵۰:  اشاره‌ی صریح به عطار و وام گرفتن از او.

اینها نشان می‌دهند که مجموعه صرفاً در فضای غزل عاشقانه یا عرفانی شناور نیست؛ ریشه‌های آیینی و ادبی نیز دارد.

 

۱۴. تناقض‌نما

در چند جا، پارادوکس یکی از ابزارهای جدی شعر شده است:

۱۲۲:

هرچه خون‌تر، خوش‌تر

۱۳۰:

درک حجاب‌های هستی با مستی پرده‌سوز

۱۴۸:

جامی نکشیده از تجلّی، او را

در نیمه‌ی راه مست می‌پنداریم

و از همه روشن‌تر:

۱۸۹:

سرد است اگر که نقش داغش پیداست

این نوع ترکیب‌ها با منطق عرفانی مجموعه بسیار سازگارند:  حقیقت از جمع دو امر ظاهراً ناسازگار ساخته می‌شود.

 

۱۵. یک نکته مهم‌تر:  دل خودش یک استعاره‌ی مرکزی است

اگر بخواهم از تمام این آرایه‌ها یک نکته‌ی بنیادی‌تر بیرون بکشم، این است:

موضوع واقعی این ۲۰۰ رباعی دل است، اما دل در هر رباعی یک چهره پیدا می‌کند.

یک‌جا:

دل = آینه

جای دیگر:

دل = جام

جای دیگر:

دل = باغ

جای دیگر:

دل = زخم

جای دیگر:

دل = شعر

جای دیگر:

دل = زائر

و حتی:

دل = مزار

بنابراین ماییم و دلی فقط عنوان مجموعه نیست؛ پیشنهاد یک راهکار ساختاری بلاغی مجموعه است.

 

جمع‌بندی کلی بلاغی:

اگر بخواهم نتیجه را خیلی فشرده و صریح بگوییم، دستگاه بلاغی این مجموعه بر پنج ستون اصلی ایستاده است:

۱. استعاره → تبدیل دل به جهان

۲. تشبیه → قابل دیدن کردن حالات دل

۳. مراعات نظیر → ساختن شبکه‌های واژگانی

۴. تضاد و تناقض‌نما → ساختن کشاکش درونی

۵. موسیقی لفظی → پیوند دادن این تصاویر به فرم رباعی

و پشت همه‌ی اینها یک حرکت بنیادی وجود دارد:  از معنا به تصویر، و از تصویر به موسیقی.

این نکته مهم است. شاعر معمولاً نمی‌گوید من غمگینم؛ غم را تبدیل می‌کند به خون، آتش، باغ، باران، شراب، زخم، شب، دریا و شعر. یعنی احساس، از حالت انتزاعی بیرون می‌آید و جسم پیدا می‌کند.

طبیعتا در این بین برخی رباعیها واقعاً امضای شاعر و برخی صرفا تکرار دستگاه بلاغی‌اند.

 

 نوشته : علی داودی

 

اشتراک‌گذاری:لینک کوتاه: https://hamedan.hozehonari.ir/s/G8FLWBC

مطالب مرتبط

نظرات

در حال بارگذاری…